دسته بندی محصولات

آب در روابط سياسي و بين المللي

بازار | بازارچه کالای ایرانی

آب در روابط سياسي و بين المللي

آب در روابط سياسي و بين الملليReviewed by شبکه دانش on Mar 3Rating:
الف طرح مسئله

آب در روابط سياسي و بين المللي نقش مهمي و حياتي پيدا كرده است عده اي از محققان و كارشناسان معتقدند در سالهاي آتي ، آب از نظر سياسي ، اقتصادي و بين المللي همان نقش نفت در سالهاي اول 1970 را خواهد داشت و به يكي از عوامل ايجاد تنش يا آرامش در جهان و در منطقه خاورميانه و خليج فارس مبدل خواهد شد آب هم اكنون منشاء بروز اختلافات مرزي و اساسي موضع گيريهاي خصمانه يا دوستانه برخي كشورهاي خاورميانه و خليج فارس شده است در برخي ديگر از كشورها آب به ابزار و حربه اي سياسي جهت اعمال مقاصد و اجراي منافع خود شده است از اين فراتر به اعتقاد برخي از سياستمداران منطقه خاورميانه در سالهاي آتي مشاهده بروز در گيريهاي مسلحانه بر سر نحوه مديريت و تقسيم بندي منابع آبي مشترك خواهد بود و به همين سبب موضوع تقسيم بندي منابع آب يك مسئله امنيتي تلقي و جزء حوزه منافع ملي شمرده مي شود . 1 بحران آب ، نقش فزايندحساس و تقريبا ناشناخته آن به ويژه در مناطق پر آشوبي چون خاورميانه از جمله اهم مسائل زيست محيطي است كه در دهه هاي 1980 ، 1990 به توزيع در كانون توجه تمركز يافته مجامع بين المللي و نقصان تيزبيني جهاني قرار گرفت خاورميانه كه بخش عمده ذخايرنفت جهان را داراست همواره با مشكل كم آبي روبروبوده است افزايش روز افزون جمعيت اين كمبود را تشديد مي نمايد اغلب كشورهاي اين منطقه داراي آبهاي سطحي و زير زميني مشترك هستند كه بهره برداري از آنها همواره منازعات مختلفي را در منطقه بوجود آورده است .

2 بحران آب اگر چه ابعاد جهاني داشته و گريبانگير جوامع بسيار است ، اما شايد در هيچ جاي ديگري به اندازه خاورميانه تاثير سياسي اقتصادي و امنيتي نداشته است وهمچنين اين موضوع تاكنون مورد توجه دقيق يا لااقل آشكار كشورهاي ديگر و سازمانهاي بين المللي قرار نگرفته است واز نظر تاريخي آب هميشه يك منبع عمده توليد خشونت بوده وهنگامي كه با خصومتهاي قومي اختلافات ارضي و مرزي و تعرضات سياسي و مذهبي نيز امتزاج يافته ، دروراي مسائل اقتصادي قرار گرفته است و به حربه اي سياسي در معادلات منطقه تبديل گرديد كه هر لحظه توان برافروختن آتش جنگي فراگير را داشته است .

3 آب هميشه يك منبع درگيري در خاورميانه بوده ونزاع بر سر آب در اين منطقه ، به صورت بازي با مجموعه صفر است . اگر چه انگيزه اي براي ايجاد يك رژيم امنيتي راجع به مساله آب در خاورميانه آنچنان قوي نبوده است ولي اين امر در آينده قطعا انگيزه قوي براي همكاري و كشمكش ميان كشورهاي خاورميانه در زمينه آب خواهد بود .

4 بنا به گفته توماس تاف مدير طرحهاي آبهاي خاورميانه در امريكا ، افزايش جمعيت و حساسيت بحران كم آبي در خاورميانه به حدي است كه در 20 سال آينده اين منطقه با جمعيتي حدود 200 ميليون نفر از تامين آب مورد نياز كشاورزي صنعتي و آشاميدني خود ناتوان خواهد بود . بر همين اساس ، مدتهاست كه امنيت آبها در زمره امنيت ملي كشورهاي خاورميانه در آمده است امنيت آبي و غذايي بخصوص از دهه 60 به بعد – توجه بسياري از كارشناسان اقتصادانان سياستمداران و استراتژيستهاي جهاني را به خود جلب كرده است و شدت بحران كم آبي در اين منطقه منافع بسياري از قدرتهاي جهاني را نيز به مخاطره انداخته است .

5 ايالات متحده امريكا در طول چندين دهه تلاش در حفظ سلطه سياسي – اقتصادي خود بر خاورميانه امكانات علمي دانشگاهي خود را در مواجهه با مسائل آبي منطقه به كار گرفته است از مدتها پيش وزارت امور خارجه امريكا و به ويژه از نزديك مسائل مربوط به آب را تعقيب مي كنند.

6 پطروس غايي كه چند دهه رهبري ديپلماسي مصر را بر عهده داشت و يك دوره حساس هم هدايت سازمان ملل را عهده دار بود ، بارها اعلام كرده است كه جنگ آينده خاورميانه جنگ آب خواهد بود . شاه حسين نيز          گفته بود « تصور نمي كنم كه ديگر كشورم هرگز با اسرائيل وارد جنگ شود مگر به خاطر آب »

7 انور سادات رييس جمهور سابق مصر هم دوره هاي 1979 و چند روزه پس از امضاي قرار داد كمپ ديويد گفت : « تنها چيزي كه مي تواند دوباره مصر را به جنگ بكشاند آب است »

8 از اوايل دهه 1980 دستگاههاي اطلاعاتي ايالات متحده امريكا اعلام داشتند كه لااقل در ده نقطه از جهان احتمال بروز جنگ بر سر مسئله نقصان آبهاي مشترك و توزيع ناعادلانه آنها وجود كه بيشتر اين مناطق در خاورميانه قرار دارند .

9 آب در جنگ بزرگ اعراب و اسرائيل در سال 1967 در جنگ خونين اردن در سال 1970 ، در تجاوز اسرائيل به لبنان در سالهاي 1978 ، 1982 و اشغال بلندهاي جولان در منازعات شمال و جنوب سودان ودر گسترش اختلافات اين كشور با مصر و نيز در افزايش تشنج در روابط سورت و تركيه وعراق و بالاخره در فرايند سازش اعراب و اسرائيل نقش قابل توجهي داشته است كه در جاي خود به تفضيل بازگو خواهد شد .

آب در خاورميانه تنها بجور خشونت و منازعه نيست بلكه مي تواند پايه اي مهم و محكم براي همگرايي كشورهاي اين منطقه نيز مي باشد . اين ويژگي دو بعدي آب ، موجب شده است تا طرحهاي و برنامه هاي مختلفي در زمينه چگونگي بهره برداري از آن طراحي وارائه شونده برخي از اهم آنها عبارتند از : انتقال آب از نيل به نقب از تركيه به قبرس اسرائيل و جزيره العرب ، از ايران به قطر از دجله و فرات ، از فرات به رود اردن واز اروند رود به كويت همه اين طرح ها و پروژه ها از نظر سياسي همزمان و يكجا بذرهاي همكاري و منازعه را در خود دارند .

10 مباحث مربوط به بحران آب در خاورميانه از موضوعات تازه و بكر بوده كه در سالهاي پاياني قرن گذشته به طور فراگير و جدي مورد توجه جهانيان قرار گرفته اند . البته نباستي از نظر دور داشت كه اسرائيلي ها و امريكايي ها سالها پيش به نقش واهميت آب در حيات سياسي – اقتصادي و امنيتي كشورهاي خاورميانه پي برده و از دهه پنجاه و حتي پيش از آن ، تحقيقات هر هزار را در خصوص شناسايي منابع آب منطقه و نحوه دستيابي به آنها به عمل آورده و طرح هاي مختلفي را ارائه كرده اند . در خصوص مطالب مطرح شده ، مقالات و بعضاً كتب متعددي ( بيشتر خارجي ) منتشر گرديده اما پژوهش جامع و مستقلي كه به نحوي شامل موضوعات ذكر شده وهمچنين آخرين وضعيت بحران و مناقشه هاي مزبور ارائه نگرديده است واز اين جهت پژوهش حاضر قصد دارد با بررسي سير تاريخي فرايند شكل گيري بحران آب در خاورميانه وتلاش كشورهاي اين منطقه در جهت دسترسي به آب وهمچنين با توجه به روند هاي موجود آن تاثيرات سياسي – اقتصادي وامنيتي بر مقالات كشورهاي منطقه موصوف و فرايند سازش اعراب و اسرائيل پرداخته و به تجزيه و تحليل مباحث مزبور و پيش روي آتي موضوع بپردازد .

ب اهداف و اهميت تحقيق

در اين هدف هاي متعددي در مورد نظر و پيگيري مي شوند كه از مهمترين آنها مي توان موارد ذيل را ذكر نمود :

  1. تبين نقش سياسي – اقتصادي – امنيتي بحران در بخش هاي مختلف خاورميانه
  2. مقايسه بحران موجود در بخشهاي مختلف اين منطقه
  3. پيش بيني روند هاي آتي درهر يك از آنها
  4. تبين نقش آب از مذاكرات اعراب و اسرائيل وتاثيرات آن به اختتام يا تداوم منازعات در اين حوزه .

در خصوص اهميت آن اينكه آب در روابط سياسي و بين المللي نقش مهم و حياتي پيدا كرده است عده اي از محققان و كارشناسان معتقدند در سالهاي آتي از نظر سياسي اقتصادي وبين المللي همان نقش نفت درسالهاي اول دهه 1970 را خواهد داشت وبه يكي از عوامل ايجاد تنش يا آرامش در جهان ودر منطقه خاورميانه و خليج فارس شده است و روز به روز به طرز اعجاب انگيزي كه اهميت سياسي اقتصادي و امنيتي آن افزوده مي شود تردي نيست كه يكي از مبادلات آتي اين منطقه بيش از هر چيز ديگري متاثر از آب خواهند بود و موقعيت منطقه را به اين سمت سوق خواهد داد .

ج- سوال اساسي و فرضيه اصلي تحقيق

سوال اصلي تحقيق :

پرسش اصلي تحقيق حاضر اين است كه « بحران آب با توجه به روندهاي موجود آن چه تاثير است سياسي ، اقتصادي و اهميتي بر مقالات كشورهاي خاورميانه و فرايند سازش اعراب و اسرائيل دارد »

پاسخ به سوال مزبور مستلزم جوابگويي به سوالات فرعي ديگري است كه ابعاد مختلف پرسش فوق را مورد توجه قرار مي دهد .

سوال فرعي اول : اصولا آب چه نقشي در تكوين جوامع بشري داشت ودر حال حاضر در مقياس جهاني درچه وضعيتي است ؟

سوال فرعي دوم : خاورميانه كجاست چه ويژگي هاي سياسي و اقليمي دارد و بحران آب در بخش هاي مختلف اين منطقه در چه مرحله اي است ؟

سوال فرعي سوم : آب در فرايند ي سازش اعراب و اسرائيل چه نقشي دارد .؟

فرضيه اصلي تحقيق :

آب در خاورميانه نقش سياسي ، امنيتي و اقتصادي فزاينده اي يافته وبه عاملي تاثير گذار بر امنيت ملي ، روابط دو جانبه وهمكاري منطقه اي تبديل شده است .

فرضيه هاي فرعي :

فرضيه فرعي اول :

اختلافات و تعارضات ارضي ، مرزي ، قوطي ، مذهبي و سياسي فريد برعلت شده ومانع از منبع ملي وجهي امكانات كشورها جهت مديريت بحران آب مي گردد .

فرضيه فرعي دوم :

آب شيرين در خاورميانه عربي به سه دليل مشكلات طبيعي ، مسائل ملي و ناهماهنگي هاي منطقه اي در وضعيت بحراني قرار دارد .

فرضيه فرعي سوم : وجود منابع مشترك ميان كشورها ، هنگامي كه به طور طبيعي با كمبود همراه باشند ، بيش از آن كه عامل همگرايي باشد زمينه ساز تخاصم خواهد بود . آب هاي مشرك خاورميانه علي الخصوص خاورميانه عربي داراي چنين شرايطي است .

د- تعريف مفاهيم و متغيرهاي تحقيق :

در اين رساله تعامل كه موضوع خاورميانه بحران روبه ر شد آب و آينده سازش اعراب و اسرائيل بررسي مي شود بلاشك انجام شايسته اين بررسي مستلزم ارائه تعاريف دقيقي از سه مفهوم خاورميانه بحران آب و صلح واعراب واسرائيل است.

خاورميانه را به دو ناحيه عمده « كمربند شمالي » (Northenx Belt) و « ناحيه عربي »  (Arab cone)  هم تقسيم مي كند كمربند شمالي ، بخش غير عربي خاورميانه است ودر برگيرنده كشورهاي ايران تركيه و افغانستان مي باشد اين تقسيم بندي بيشتر پس از نگراني از شيوع كمونيزم وبه تبع آن شكل گيري سياست « حصاركشي » ( Coxtainnomext) مورد توجه قرار گرفت .

منظور از خاورميانه عربي بخش از آسياي جنوب غربي و شمال افريقاست كه در بر گيرنده دو بخش كوچكتر « هلال خضيب » و« حوزه درياي سرخ » مي باشد وكشورهاي مصر ، اردن فلسطين ، اسرائيل ، سوريه ، لبنان ، عراق ، عربستان سعودي ، كويت ، يمن و كليه شيخ نشينهاي خيلج فارس را شامل مي گردد .

11 مراد از بحران آب شرايط نگران كننده و مشكل آفرين كشورهاي خاورميانه علي الخصوص خاورميانه عربي از نظر دستيابي به منابع مكفي آب شيرين جهت تامين نيازمندي هاي خود در بخش هاي مختلف شرب ، كشاورزي و بهداشت است . مفهوم مناطق بحراني در اين رساله همچنين در بر گيرنده ، دو مفهوم جزئي تر حوزه هاي بالقوه و بالفصل بحراني مي باشد .

منظور از حوزه هاي بالقوه بحراني حوزه هايي هستند كه بحران آب در آنها در حال حاضر به نحوي كنترل شده وبا توجه به شرايط روندهاي موجود ، انتظار نمي رود مشكلات آبي در اين حوزه ها در كوتاه مدت منشا ء بروز خشونت گردند .

مفهوم حوزه هاي بالفعل بحراني معرف نقاطي است كه بانارسايي ها و مشكلات آبي شديدي مواجه هستند واين نارسايي ها و مشكلات در گذشته حال و آينده منبع خشونت در اين حوزه ها بوده و كشورهاي اين مناطق را در استفاده از منابع مشترك آب رود در روي يكديگر قرار داده اند .

مفهوم ديگري كه لازم است تعريف دقيقي از آن ارائه شود مفهوم صلح اعراب و اسرائيل است مراد از سازش اعراب واسرائيل رفع حالت جنگ و منازعه روابط آنها و متعاقب آن برقراري روابط ديپلماتيك و جايگزيني همكاري و رقابت صلح آميز ميان آنها مي باشد .« بحران آب در كشورهاي خاورميانه » و « سازش اعراب و اسرائيل » در عين حال دو متغير وابسته اين تحقيق هستند كه بامتغيرهاي مستقلي توضيح داده خواهند شد .

ه- روش تحقيق و نحوه تجزيه تحليل داده ها و جمع آوري اطلاعات

روش تحقيق در اين رساله توصيفي عّلي است توصيفي است زيرا در پي گرد آوري وارائه اطلاعات و بيان روندها و برقرار كردن ارتباط بين متغيرها است و علّي است از آن رو كه با توجه به سوابق تاريخي و واقعيات عيني ارتباط علمي وعلت و معلولي بين عوامل متداخل در موضوع را بررسي و تحليل مي كند .

شيوه گرد آوري اطلاعات مورد نظر اين رساله نيز استفاده از روش كتابخانه اي وبهره گرفتن از متون داخلي و خارجي و مراحل متعددي نظير وزارت امور خارجه وزارت نيرو ، مركز مطالعات استراتژيك خاورميانه بوده است .

و- مشكلات و موانع فرا روي تحقيق

عدم دسترسي سهل و آسان به منابع و كمبود منابع در برخي زمينه ها بويژه در مورد آمار و ارقام در زمره مهمترين مشكلات فرا روي اين پژوهش بوده است .

ز- سازماندهي پژوهش

اين پژوهش در پنج فصل تنظيم شده است . فصل اول به كليات تحقيق اختصاص دارد كه شامل طرح مساله ، اهداف واهميت تحقيق سوال و فرضيه تحقيق و تعريف مفاهيم و متغيرها وروش تحقيق و نحوه تجزيه تحليل داده ها و سازماندهي مي باشد .

فصل دوم : ديدگاههاي نظري ، مباحث تئوريك راجع به نقش آب بر توسعه سياسي – امنيتي و اقتصادي كشورها مي پردازد .

فصل سوم : تاريخچه بحرانها ومناقشات ناشي از منابع آب در خاورميانه وهمچنين روند آن تاريخي شكل تئوري را مورد بررسي قرار مي دهد .

فصل چهارم : ابعاد و دور نماي بحران آب در حوزه هاي بالقوه بحراني خليج فارس و رود نيل وبه بررسي بحران آب در دو حوزه رود خانه اي « دجله و فرات » و « اردن » كه در وضعيت بالفعل بحراني هستند وهمچنين نقش آب در سازش اعراب و اسرائيل و منازعات يا همكاري هاي آتي آنان موردتجزيه و تحليل قرار مي گيرد .

فصل پنجم : به تجزيه و تحليل داده ها اختصاص دارد . در اين فصل به بررسي فرضيه هاي به ترتيب فرضيه اصلي و فرضيه هاي فرعي وفرضيه جانشين پرداخته مي شود به اين معنا كه با توجه به مباحث تاريخي و ديدگاههاي نظري و نتايج حاصل از مطالعه موردي پژوهش وهمچنين تحولات و آخرين ديدگاهها و موانع كشورها فرضيه هاي پژوهشي هر كدام به تفكيك در يك مبحث مستقل تجزيه – تحليل وروابط ميان متغيرهاي هر فرضيه مشخص و به پيش بيني وضعيت آتي تحولات پرداخته و سرانجام نتيجه گيري هاي به عمل آمده از مباحث فوق تصويري علمي از روند هاي احتمالي بحران آب وتاثير آن بر ابعاد سياسي – امنيتي و اقتصادي حيات كشورهاي خاورميانه ترسيم وارائه و همچنين برخي پيشنهادها و راهكارها در اين زمينه ذكر خواهد شد .


1 نجف ، زراعت بيشه ، آب و ابعاد سياسي – امنيتي آن در حوزه خليج فارس ماهنامه خليج فارس وامنيت ، جلد دوم ، شماره 19 ، بهمن 1380 ص 32

2 – نشريه علمي ، اجتماعي و فرهنگي آب و فاضلاب كشور ، بحران هاي بين المللي منابع آب شماره 4 اسفند 71 ص 16

3 – حجت الله فغاني بحران آب در خاورميانه عربي ، تهران : وزارت امور خارجه ، مركز چاپ وانتشارات ، 1379 ص 3

4 – محمدر ضا ، ملكي ، روابط تركيه و اسرائيل و آثار آن در آسياي مركزي و قفقاز فصلنامه مطالعات آسياي مركزي و قفقاز سال هفتم دوره سوم شماره 24 زمستان 1377 ، ص 44- 43

5 – غلامحسين ، نمازي بحران آب در خاورميانه فصلنامه مركز مطالعات استراتژيك شماره 1 ، زمستان 75 ، ص 168

6 – همان منبع ص 168

7 John Bulloch and Adel Darwish , water wars :

Coming conflicts in the Middle Eest, ( London : Victon Gollnncz. 1993) p. 22

8 – عبويس ، استار ، بحران آب زمينه ساز درگيريهاي آينده در خاورميانه ترجمه 1 طباطبايي مجله 7 اطلاعات سياسي ، اقتصادي شماره 56-55 ص 45

9 – همان منبع ، ص 40

10 – حجت الله ، فغاني همان منبع ص 5

11 – فرشته و ديگران ، مدرس ملاحظاتي درباره خاورميانه زير نظر حميد بهزادي تهران دانشكده حقوق وعلوم سياسي مركز مطالعات عالي بين المللي 1352 ص 17-14

]]>

درباره نویسنده